พระไตรปิฎกและอรรถกถา

เทสนาสูตร   (ว่าด้วย ธรรมเทศนา ) แท้จริง  พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว พระสูตรนี้พระอรหันต์ กล่าวไว้แล้ว ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ "ภิกษุทั้งหลาย  ธรรมเทศนาของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า  ว่าโดยปริยาย   มี ๒ ประการ ธรรมเทศนา ๒ ประการ  อะไรบ้าง  คือ ๑. ธรรมเทศนาว่า  'ท่านทั้งหลายจงเห็นบาปว่าเป็นบาป' นี้จัดเป็น ธรรมเทศนาประการที่ ๑ ๒. ธรรมเทศนาว่า  'ท่านทั้งหลายครั้นเห็นบาปว่าเป็นบาปแล้ว  จงเบื่อ หน่ายคลายกำหนัด  ปลดเปลื้องตนให้พ้นจากบาปนั้น' นี้จัดเป็น ธรรมเทศนาประการที่ ๒ ภิกษุทั้งหลาย  ธรรมเทศนาของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า  ว่าโดยปริยาย   มี ๒ ประการนี้แล" พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความดังกล่าวมานี้แล้ว  ในพระสูตรนั้น  จึงตรัส คาถาประพันธ์ดังนี้ว่า        'เธอจงดูธรรมเทศนา ๒ ประการ ที่ตถาคตพุทธเจ้าผู้ทรงอนุเคราะห์สัตว์ทุกหมู่เหล่า ได้ทรงประกาศไว้แล้วโดยคำปริยาย        เธอทั้งหลายผู้ฉลาด  จงพิจารณาเห็นบาป จงคลายความยินดี...

สัตต ชฏิลสูตร   (ว่าด้วย นักบวชพวกละ ๗ คน ) สมัยหนึ่ง  พระผู้มีพระภาคประทับอยู่  ณ   บุพพาราม  ปราสาท ของ นางวิสาขามิคารมาตา  เขตกรุงสาวัต ถี สมัยนั้น   ในเวลาเย็น  พระผู้มีพระภาค เสด็จออกจากที่หลีกเร้น แล้วประทับนั่งที่นอกซุ้มประตู ครั้งนั้น  พระเจ้าปเสนทิโกศล เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ   ถวายอภิวาท  แล้วประทับนั่ง  ณ  ที่สมควร สมัยนั้น  ชฎิล ๗ คน  นิครนถ์ ๗ คน  อเจลก ๗ คน  เอก สาฎก ๗  คน   ปริพาชก ๗ คน  ผู้มีขนรักแร้  เล็บ  และขนยาว  ถือเครื่องบริขารต่าง ๆ  เดินผ่านไป ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค ทันใดนั้น  พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จลุกจากที่ประทับ   ทรงห่มพระภูษาเฉวียงพระอังสาข้างหนึ่ง  ทรงจดพระชานุมณฑลเบื้อง ขวา  ณ   พื้นแผ่นดิน  ประนมมือไปทางชฎิล ๗ คน  นิครนถ์ ๗ คน  อเจลก ๗ คน  เอกสาฎก  ๗ คน  ปริพาชก ๗ คนเหล่านั้น  แล้วทรงประกาศพระนาม ๓ ครั้งว่า "ท่านเจ้าข้า...

มูสิกชาดก    (ว่าด้วยความประพฤติของผู้เอาธรรมบังหน้า) พ ญาหนูโพธิสัตว์กล่าวตำหนิสุนัขจิ้งจอกว่า        "ผู้ ใดกล่าวเชิดชูธรรมให้เป็นธงชัย เพื่อล่อลวงให้สัตว์ทั้งหลายตายใจ  แล้วซ่อนตนประพฤติชั่ว ความประพฤติของผู้นั้นชื่อว่าเป็นความประพฤติของแมว " มูสิกชาดก  จบ อรรถกถา พระศาสดาเมื่อประทับอยู่   ณ  พระ เชตวัน มหาวิหาร   ทรงปรารภภิกษุผู้หลอกลวงรูปหนึ่ง   จึงได้ตรัสเรื่องนี้ ความย่อว่า  ในครั้งนั้น  เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลความ ที่ภิกษุนั้นเป็นผู้หลอกลวงให้ทรงทราบแล้ว พระศาสดาตรัสว่า   "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในบัดนี้เท่านั้น  แม้ในปางก่อนภิกษุ นี้ก็หลอกลวงเหมือนกัน" ทรงนำเอาเรื่องในอดีตมาสาธก  ดัง ต่อไปนี้ ในอดีตกาล  ครั้งพระเจ้าพรหมทัตเสวยราชสมบัติอยู่ใน พระนครพาราณสี พระโพธิสัตว์ถือปฏิสนธิในกำเนิดหนู  อาศัย ความเจริญเติบโต  มีร่างกายอ้วนใหญ่คล้ายกับลูกสุกรอ่อน  มี หนูหลายร้อยเป็น บริวาร  ท่องเที่ยวอยู่ในป่า ครั้งนั้น  มีหมาจิ้งจอกตัวห...

อหิเปต วัตถุ   (เรื่องเปรตผู้มีรูปร่างเหมือนงู ) พระผู้มีพระภาคตรัส พระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย  ดังนี้ว่า        "บาปกรรมที่บุคคลทำแล้วยังไม่ให้ผลทันที เหมือนน้ำนมที่รีดในวันนี้ บาปกรรมนั้นจะค่อย ๆ เผาผลาญคนพาล เหมือนไฟที่ถูกเถ้ากลบไว้  ฉะนั้น " อหิเปต วัตถุ   จบ อรรถกถา สมัยหนึ่ง  พระผู้มีพระภาคประทับอยู่  ณ  พระเวฬุวัน  เขตกรุงราชคฤห์ ทรงปรารภอหิเปรตตนหนึ่ง   ตรัสพระธรรมเทศนา นี้ว่า ได้ยินว่า   ในวันหนึ่ง  ท่านพระลักขณเถระ และท่านพระมหาโมคคัลลานเถระ  ลงจากภูเขาคิชฌกูฏ ด้วย คิดว่า  "เราจักเที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์" บรรดาพระเถระ ๒ รูป นั้น  ท่านพระมหาโมคคัลลานะเห็นอหิเปรตตนหนึ่ง  จึงได้กระทำการ ยิ้มแย้มให้ปรากฏ ลำดับนั้น  พระลักขณเถระถามเหตุกะพระเถระนั้นว่า "ผู้มีอายุ  เพราะเหตุไรท่านจึงทำการยิ้มแย้มให้ปรากฏ" พระเถระ ตอบว่า  "ผู้มีอายุ  เวลานี้ยังไม่ใช่เวลาเพื่อวิสัชนาปัญหานี้ ท่านพึงถามผม ในสำนักพระผู้มีพระภาคเถิด" เมื่อพระเถระทั้งสองนั้น...

อัตตานุวาทสูตร   (ว่าด้วย อัตตานุวาทภัย ) พระผู้มีพระภาค ตรัสกับภิกษุทั้งหลายว่า "ภิกษุทั้งหลาย  ภัย ๔ ประการนี้ ภัย  ๔  ประการ   อะไรบ้าง  คือ ๑. อัตตานุวาทภั ย ๒. ปรานุวาทภัย ๓. ทัณฑภัย ๔. ทุคติภัย อัตตานุวาทภัย   เป็นอย่างไร คือ  บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นประจักษ์ดังนี้ว่า 'ก็ถ้าเราพึงประพฤติชั่วทาง กาย  ประพฤติชั่วทางวาจา  ประพฤติชั่วทางใจ  ไฉนเราจะติเตียนตัวเราเองโดยศีล ไม่ได้' เขากลัวภัยที่เกิดจากการติเตียนตนเอง จึงละกายทุจริต  บำเพ็ญกายสุจริต ละวจีทุจริต  บำเพ็ญวจีสุจริต ละมโนทุจริต  บำเพ็ญมโนสุจริต บริหารตนให้บริสุทธิ์ นี้เรียกว่า  อัตตานุวาทภัย ปรานุวาทภัย   เป็นอย่างไร คือ  บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นประจักษ์ดังนี้ว่า 'ก็ถ้าเราพึงประพฤติชั่วทาง กาย  ประพฤติชั่วทางวาจา  ประพฤติชั่วทางใจ  ไฉนคนอื่นจะติเตียนเราโดยศีล ไม่ได้' เขากลัวภัยที่เกิดจากผู้อื่นติเตียน จึงละกายทุจริต  บำเพ็ญกายสุจริต ละ วจีทุจริต  บำเพ็ญวจีสุจริต ละมโนทุจริต  บำเพ็ญมโนสุจร...

อภยราชกุมาร สูตร   (ว่าด้วย พระราชกุมารพระนามว่าอภัย ) สมัยหนึ่ง  พระผู้มีพระภาค ประทับอยู่  ณ  พระเวฬุวัน  สถานที่ให้เหยื่อกระแต   เขตกรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล  พระราชกุมารพระนามว่าอภัย   เสด็จเข้าไปหานิครนถ์   นาฏบุตรถึงที่อยู่   ทรงไหว้นิครนถ์  นาฏบุตร  แล้วประทับนั่ง  ณ  ที่สมควร นิครนถ์   นาฏบุตรได้ทูลอภัยราชกุมารว่า "เสด็จไปเถิดพระราชกุมาร   เชิญพระองค์เสด็จไปโต้วาทะกับพระสมณ โคดมเถิด เมื่อพระองค์ทรงโต้วาทะกับพระสมณโคดมอย่างนี้แล้ว   กิตติศัพท์อันงาม ของพระองค์จักระบือไปว่า 'อภัยราชกุมารทรงโต้วาทะกับพระสมณโคดมผู้มีฤทธิ์มาก   มีอานุภาพมากอย่างนี้" อภัยราชกุมารตรัสถามว่า "ท่านผู้เจริญ  ข้าพเจ้าจะโต้วาทะกับพระสมณโคดม ผู้มีฤทธิ์มาก  มีอานุภาพมาก  ได้อย่างไร" นิครนถ์  นาฏบุตรทูลตอบว่า "มาเถิดพระราชกุมาร  เชิญพระองค์เสด็จเข้า ไปเฝ้าพระสมณโคดมถึงที่ประทับ  แล้วตรัสถามพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่พระ องค์ผู้เจริญ...

ธนัญชานิ สูตร   (ว่าด้วยพราหมณ์ชื่อธนัญชานิ) สมัยหนึ่ง  พระผู้มีพระภาค ประทับอยู่  ณ  พระเวฬุวัน  สถานที่ให้เหยื่อกระแต   เขตกรุงราชคฤห์ สมัยนั้นแล  ท่านพระสารีบุตรเที่ยวจาริกไปในทักขิณาคีรีชนบท พร้อมด้วยภิกษุหมู่ใหญ่ ครั้งนั้น  ภิกษุรูปหนึ่งจำพรรษาอยู่ในกรุงราชคฤห์  ได้เข้าไป หาท่านพระสารีบุตรถึงทักขิณาคีรีชนบท  ได้สนทนาปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ  พอเป็นที่ ระลึกถึงกัน  แล้วนั่ง  ณ  ที่สมควร ท่านพระสารีบุตรได้ถามภิกษุนั้นว่า "ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีภาคไม่ทรงประชวร   และยังทรงมีพระกำลังอยู่หรือ" ภิกษุนั้นกล่าวตอบว่า "ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงประชวร  และยัง ทรงมีพระกำลังอยู่  ขอรับ" "ภิกษุสงฆ์ไม่ป่วยไข้และยังมีกำลังอยู่หรือ" "แม้ภิกษุสงฆ์ก็ไม่ป่วยไข้และยังมีกำลังอยู่  ขอรับ" "พราหมณ์ชื่อธนัญชานิอยู่ใกล้ประตูตัณฑุลปาลิ  ใน กรุงราชคฤห์นั้น เขาไม่ ป่วยไข้และยังมีกำลังอยู่หรือ" "แม้ธนัญชานิพราหมณ์ก็ไม่ป่วยไข้และยังมีกำลังอยู่  ขอรับ" "ธนัญชานิพราหมณ์ย...