พระไตรปิฎกและอรรถกถา

อิสาทาสีเถรีคาถา   (ภาษิตของพระอิสิทาสีเถรี) พระปุณณาเถรีรูปนี้  เป็นผู้มีอธิการอันทำไว้แล้วในพระพุทธเจ้าพระองค์ก่อน ๆ  สั่งสมกุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งพระนิพพานไว้ในภพนั้น ๆ ในภพที่ ๗ จาก ภพปัจจุบัน  ได้เป็นชู้กับภรรยาผู้อื่น  เพราะคบมิตรไม่ดี หลังจาก ตายไป  ได้ไปเกิดในนรก  หมกไหม้อยู่ในนรกนั้นหลายร้อย ปี จุติจาก นรกนั้นแล้ว  ไปเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉาน ๓ ชาติ จุติจากนั้นแล้ว  ไปเกิดเป็น กะเทยในท้องของทาสี ครั้นจุติจากนั้น  ได้ไปเกิดเป็นลูกสาวช่างทำเกวียนที่ขัดสน คนหนึ่ง  เมื่อ เจริญวัยแล้ว  ลูกชายนายกองเกวียนคนหนึ่งชื่อศิริทาสก็เอาเป็นภรรยาแล้ว นำไปบ้าน นายศิริทาสมีภรรยาอยู่แล้วคนหนึ่ง  เป็นคนมีศีล  มีกัลยาณธรรม   ลูกสาว ช่างทำเกวียนริษยานาง  จึงให้สามีขับไล่นางไปเสีย   นางอยู่ในบ้านนั้นจนตลอดชีวิต หลังจากตาย  ในพุทธุปบาทกาลนี้  มาเกิดเป็นลูกสาว ของเศรษฐีผู้พรั่งพร้อมด้วยสมบัติ  ได้รับยกย่องว่าเป็นคนมีตระกูลมีถิ่นฐานดี  มีความประพฤติเรียบร้อย  อยู่ ในกรุงอุชเชนี ...

จูฬทุกขักขันธ สูตร   (ว่าด้วย กองทุกข์  สูตรเล็ก ) สมัยหนึ่ง   พระ ผู้มีพระภาคประทับอยู่  ณ  นิโครธาราม  เขตกรุงกบิลพัสดุ์   ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้น  เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถึงที่ประทับ  ถวายอภิวาท  แล้วประทับนั่ง  ณ  ที่สมควร  ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาค ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดง แล้วสิ้นกาลนานอย่างนี้ว่า 'โลภะเป็นอุปกิเลสแห่งจิต โทสะเป็นอุปกิเลสแห่งจิต โมหะเป็นอุปกิเลสแห่งจิต' เมื่อเป็นเช่น นั้น บางคราว  โลภธรรมยังครอบงำจิตของ ข้าพระองค์ไว้ได้บ้าง โทสธรรมยังครอบงำจิตของข้าพระองค์ไว้ได้บ้าง โมหธรรม ยังครอบงำจิตของข้าพระองค์ไว้ได้บ้าง ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า  'ธรรมอะไร เล่าที่ข้าพระองค์ยังละไม่ได้ในภายใน ซึ่งเป็นเหตุให้โลภธรรมยังครอบงำจิตของ ข้าพระองค์ไว้ได้บ้าง โทสธรรมยังครอบงำจิตของข้าพระองค์ไว้ได้บ้าง โมหธรรมยัง ครอบงำจิตของข้าพระองค์ไว้ได้บ้างเป็นครั้งคราว" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า  "มหานามะ ธรรม...

นารทสูตร   (ว่าด้วยพระนารทะ) สมัยหนึ่ง  ท่านพระนารทะอยู่ที่กุกกุฏาราม  เขตกรุงปาตลีบุตร ก็สมัยนั้น  พระนางภัททาราชเทวีผู้เป็นที่รัก  เป็นที่พอพระทัยของพระเจ้ามุณฑะ   สวรรคตแล้ว เมื่อพระนางภัททาราชเทวีสวรรคตแล้ว  พระองค์ก็ไม่สรงสนาน  ไม่แต่ง พระองค์  ไม่เสวยพระกระยาหาร  ไม่ทรงประกอบพระราชกรณียกิจ  ซบอยู่ที่ พระศพของพระนางตลอดคืนตลอดวัน ลำดับนั้น  พระเจ้ามุณฑะได้รับสั่งเรียก มหาอำมาตย์ชื่อว่าโสการักขะผู้เป็นที่รักมาตรัสว่า "ท่านโสการักขะผู้เป็นที่รัก   ท่านจงยกพระศพพระนางภัททาราชเทวีใส่ไว้ในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมันแล้วเอา รางเหล็กอื่นปิดไว้  เพื่อเราจะได้เห็นศพพระนางให้นาน ๆ" โสการักขะมหาอำมาตย์ทูลรับสนองพระบรมราชโองการแล้ว  จึงจัดการยก พระศพพระนางใส่ไว้ในรางเหล็กที่เต็มไปด้วยน้ำมันแล้วเอารางเหล็กอื่นปิดไว้ ครั้งนั้น  โสการักขะมหาอำมาตย์ได้มีความคิดว่า "พระนางภัททาราชเทวี  ผู้เป็น ที่รัก  เป็นที่พอพระทัยของพระเจ้ามุณฑะนี้ได้สวรรคตแล้ว เมื่อพระนางสวรรคต   พระราชาก็ไม่สรงสนาน ...

โกสลสูตร   (ว่าด้วยพระเจ้าปเสนทิโกศล) สมัยหนึ่ง  พระผู้มีพระภาคประทับอยู่  ณ  พระเชตวัน  อารามข อ ง อนาถบิณฑิกเศรษฐี  เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น  พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ  ถวายอภิวาท  แล้วประทับนั่ง  ณ  ที่สมควร สมัยนั้น  พระนางมัลลิกาเทวีได้สวรรคตแล้ว ลำดับนั้น  มหาดเล็กคนหนึ่ง เข้าไปเฝ้าพระเจ้าปเสนทิโกศลแล้วกราบทูลกระซิบที่ใกล้พระกรรณว่า  'ขอเดชะ   พระนางมัลลิกาเทวีวรรคตแล้ว' เมื่อมหาดเล็กกราบทูลอย่างนี้แล้ว  พระเจ้า ปเสนทิโกศลก็ทรงมีทุกข์  เสียพระทัย  ประทับนั่งพระศอตก  ก้มพระพักตร์  ทรง ครุ่นคิด  ทรงอึ้งอยู่ ครั้งนั้น  พระผู้มีพระภาคทรงทราบเหตุนั้นแล้ว  จึงตรัสกับพระเจ้าปเสนทิโกศลว่า "มหาบพิตร ฐานะ ๕ ประการนี้  อันสมณะ  พราหมณ์  เทวดา  ม าร   พรหม  หรือใคร ๆ ในโลกนี้ไม่พึงได้ ฐานะ ๕ ประการ   อะไรบ้าง  คือ ๑. ขอสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดา  อย่าแก่ ๒. ขอสิ่งที่มีความเจ็บไข้เป...