พระไตรปิฎกและอรรถกถา

วาลสูตร   (ว่าด้วยอุปมาด้วยปลายขนทราย) สมัยหนึ่ง   พระผู้มีพระภาค ประทับอยู่  ณ  กูฏาคารศาลา  ป่ามหาวัน   เขตกรุงเวสาลี ครั้นในเวลาเช้า  ท่านพระอานนท์ครองอันตรวาสก  ถือบาตรและ จีวร  เข้าไปบิณฑบาตยังกรุงเวสาลี ได้เห็นลิจฉวีกุมารจำนวนมากฝึกยิงลูกศรอยู่ใน สัณฐาคารให้เข้าทางช่องดาลเล็ก ๆ  จากที่ไกล  ติดต่อกันได้  ไม่ผิดพลาด  จึงคิดดังนี้ ว่า "ลิจฉวีกุมารเหล่านี้ฝึกแล้วหนอ  ฝึกดีแล้วหนอ ที่ยิงลูกศรให้เข้าทางช่องดาล เล็ก ๆ  จากที่ไกล  ติดต่อกันได้  ไม่ผิดพลาด" ท่านพระอานนท์ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลีแล้ว   กลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว  เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ   ถวายอภิวาท  แล้ว นั่ง  ณ  ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ  ขอ ประทานวโรกาส เวลาเช้า  ข้าพระองค์ครองอันตรวาสก  ถือบาตรและจีวร   เข้าไป บิณฑบาตยังกรุงเวสาลี ได้เห็นลิจฉวีกุมารจำนวนมากฝึกยิงลูกศรอยู่ในสัณฐาคา...

อหิราชสูตร   (ว่าด้วยตระกูลพญางู) สมัยหนึ่ง   พระผู้มีพระภาคประทับอยู่  ณ  พระเชตวัน  อารามของ อนาถบิณฑิกเศรษฐี  เขตกรุงสาวัตถี สมัยนั้น  ภิกษุรูปหนึ่งในเขตกรุงสาวัตถีถูกงูกัด ถึงแก่มรณภาพ ลำดับนั้น  ภิกษุหลายรูปพากันไปเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ   ถวายอภิวาท  แล้วนั่ง  ณ  ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า "ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปหนึ่งในเขตกรุงสาวัตถีถูกงูกัดถึงแก่มรณภาพ" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นคงจะไม่ได้แผ่เมตตาจิตให้ ตระกูลพญางู ๔ ตระกูล เพราะถ้าเธอแผ่เมตตาจิตให้ตระกูลพญางู ๔ ตระกูล   เธอก็จะไม่ถูกงูกัดถึงแก่มรณภาพ ตระกูลพญางู ๔ ตระกูล  อะไรบ้าง  คือ ๑. ตระกูลพญางูชื่อวิรูปักขะ ๒. ตระกูลพญางูชื่อเอราปถะ ๓. ตระกูลพญางูชื่อฉัพยาปุตตะ ๔. ตระกูลพญางูชื่อกัณหาโคตมกะ ภิกษุนั้นคงจะไม่ได้แผ่เมตตาจิตให้ตระกูลพญางู ๔ ตระกูลนี้ เพราะถ้าเธอแผ่ เมตตาจิตให้ตระกูลพญางู ๔ ตระกูล  เธอก็จะไม่ถูกงูกัดถึงแก่มรณภาพ ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตใ...

ปฐมเทวพราหมณสูตร   (ว่าด้วยพราหมณ์แก่ ๒ คน  สูตรที่ ๑) สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่  ณ  พระเชตวัน  อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี  เขตกรุงสาวัตถี ค รั้ง นั้น พราหมณ์ ๒ คน  เป็นผู้แก่  ผู้เฒ่า  ผู้ใหญ่   ผู้ล่วงกาลผ่านวัย  นับแต่เกิดมามีอายุ ๑๒๐ ปี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ ประทับ ได้สนทนาปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ  พอเป็นที่ระลึกถึงกัน   แล้วจึงนั่ง  ณ  ที่ สมคว ร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าทั้งหลายเป็นพราหมณ์แก่  ผู้เฒ่า  ผู้ใหญ่  ผู้ล่วง กาลผ่านวัย  นับแต่เกิดมามีอายุ ๑๒๐ ปี พวกข้าพเจ้านั้นไม่ได้ทำความดีไว้  ไม่ ได้ทำกุศลไว้  ไม่ได้สร้างเครื่องต้านทานภัยไว้ ขอท่านพระโคดมทรงว่ากล่าวพวก ข้าพเจ้า ขอท่านพระโคดมทรงสั่งสอนพวกข้าพเจ้า เพื่อเกื้อกูล  เพื่อความสุขแก่พวก ข้าพเจ้าตลอดกาลนานเถิด" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "พราหมณ์ทั้งหลาย ที่แท้พวกท่านเป็นผู้แก่  ผู้เฒ่า   ผู้ใหญ่  ผู้ล่วงกาลผ่านวัย  ...

ยักขปหาร สูตร   (ว่าด้วย ยักษ์ตีศีรษะพระสารีบุตรเถระ ) สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่  ณ  พระเวฬุวัน  กลันทกนิวาปสถาน   เขตกรุงราชคฤห์ สมัยนั้น ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโมคคัลลานะอยู่ที่ กโปตกันทราวิหาร ในคืนเดือนเพ็ญ ท่านพระสารีบุตรปลงผมใหม่ ๆ  นั่งเข้าสมาธิ อยู่ในที่แจ้ง ขณะนั้น  มียักษ์ ๒ ตนเป็นสหายกัน เดินทางจากทิศเหนือไปทางทิศใต้เพื่อ ทำกิจที่จะต้องทำบางอย่าง ยักษ์ทั้งสองนั้นได้เห็นท่านพระสารีบุตรปลงผมใหม่ ๆ   นั่งเข้าสมาธิอยู่ในที่แจ้ง ยักษ์ตนหนึ่งได้กล่าวกับยักษ์อีกตนหนึ่งว่า "สหาย  เราคิด อยากตีศีรษะสมณะรูปนี้" เมื่อยักษ์ตนนั้นกล่าวอย่างนี้  ยักษ์ตนหนึ่งจึงกล่าวดังนี้ว่า "อย่าเลยสหาย  ท่านอย่าทำร้ายสมณะเลย สมณะรูปนั้นมีคุณยิ่ง  มีฤทธิ์มาก   มีอานุภาพมาก" แม้ครั้งที่ ๒ ยักษ์ตนนั้นได้กล่าวกับยักษ์ตนหนึ่งดังนี้ว่า "สหาย  เราคิดอยากตี ศีรษะสมณะรูปนี้" ยักษ์ตนหนึ่งได้กล่าวกับยักษ์ตนนั้นดังนี้ว่า "อย่าเลยสหาย  ท่านอย่าทำร้าย สมณะเลย สมณะรูปนั้นมีคุณยิ่ง  มีฤ...

ปุพพัณหสูตร   (ว่าด้วยเวลาเช้าเป็นฤกษ์ดีเป็นต้น) พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับภิกษุทั้งหลายว่า "ภิกษุทั้งหลาย สัตว์เหล่าใดประพฤติกายสุจริต  วจีสุจริต  และมโนสุจริตในเวลาเช้า  เวลาเช้าก็เป็นเวลาที่ดีของสัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่าใดประพฤติกายสุจริต  วจีสุจริต  และมโนสุจริตในเวลาเที่ยง  เวลาเที่ยงก็เป็นเวลาที่ดีของสัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่าใดประพฤติกายสุจริต  วจีสุจริต  และมโนสุจริตในเวลาเย็น  เวลาเย็นก็เป็นเวลาที่ดีของสัตว์เหล่านั้น" จากนั้น  พระผู้มีพระภาค ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า        " สัตว์ทั้งหลายประพฤติชอบในเวลาใด เวลานั้นชื่อว่าเป็นฤกษ์ดี  มงคลดี  สว่างดี  รุ่งดี ขณะดี  ยามดี  และบูชาดีในพรหมจารีบุคคล กายกรรมเป็นส่วนเบื้องขวา (*) วจีกรรมเป็นส่วนเบื้องขวา มโนกรรมเป็นส่วนเบื้องขวา ความปรารถนาของท่านเป็นส่วนเบื้องขวา สัตว์ทั้งหลายทำกรรมอันเป็นส่วนเบื้องขวาแล้ว ย่อมได้ประโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องขวา        ท่านเหล่านั้นได้ประโยชน์แล้ว จงได้รับความสุข ...

อัคคิทัตตปุโรหิตวัตถุ   (เรื่องปุโรหิตชื่ออัคคิทัต) พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ในพระวิหารเชตวัน  เขตกรุงสาวัตถี ประทับนั่งบนกองทราย  ทรงปรารภปุโรหิตของพระเจ้าปเสนทิโกศล  ชื่ออัคคิทัต  แล้วตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า อัคคิทัตทูลลาบวช ดังได้สดับมา  อัคคิทัตนั้นได้เป็นปุโรหิตของพระเจ้ามหาโกศล  ครั้นเมื่อพระราชบิดาสวรรคตแล้ว  พระราชาทรงพระนามว่าปเสนทิโกศลทรงดำริว่า  "ผู้นี้เป็นปุโรหิตแห่งพระชนกของเรา"  จึงตั้งเขาไว้ในตำแหน่งนั้นนั่นแลด้วยความเคารพ ในเวลาที่เขามาสู่พระราชสำนัก  พระองค์ทรงทำการเสด็จลุกรับด้วยความเคารพ  รับสั่งให้พระราชทานอาสนะ (ที่นั่ง) ที่เสมอกัน  ด้วยพระดำรัสว่า  "อาจารย์  เชิญนั่งบนอาสนะนี้" อัคคิทัตนั้นคิดว่า  "พระราชานี้ทรงทำความเคารพในเราอย่างเหลือเกิน  แต่เราก็ไม่อาจเป็นที่ถูกพระราชหฤทัยของพระราชาทั้งหลายได้ตลอดกาล  อนึ่ง  พระราชาก็เยาว์วัย  ยังหนุ่มน้อย  ชื่อว่าความเป็นพระราชากับด้วยคนผู้มีวัยเสมอกันนั่นแลเป็นเหตุให้เกิดสุข  ส่วนเราเป็นคนแก่ ...